Lezingen bij de 14de
VOGIN-IP-lezing
9 april 2026

Martijn Aslander	Informatieliquiditeit: informatie hanteren vanuit de hersenwetenschap
Henk van Ess	Jij bent het probleem, niet AI
Felienne Hermans	AI is niet intelligent en ook niet onvermijdelijk * Plenaire afsluitende keynote *
Martijn Kleppe Astrid van Wesenbeeck	Van bewaren naar begrijpen: hoe de KB experimenteert om wetenschap voor iedereen begrijpelijk te maken * Plenaire opening keynote *
Hubert Krekels	Van DARE naar DURF: het verborgen potentieel van institutionele repositories
Huib Modderkolk	[Dagvoorzitter Lizzy Jongma interviewt Huib Modderkolk]
Ellen Mok	Digitale soevereiniteit op je to-do lijst
Ruben Ros	De mijn, het web en de boom: historisch zoeken in beweging

Dagvoorzitter

Lizzy Jongma
Lizzy Jongma is Senior ICT Projectleider van Oorlog voor de Rechter (WO2Net Amsterdam) en de Legacy Explorer (JDCRP Berlijn). Lizzy werkt aan verbetering van (digitale) toegankelijkheid van erfgoedcollecties met betrekking tot de Tweede Wereldoorlog. Zij ontwikkelt websites waar eenvoudig gezocht kan worden door heel verschillende bronnen, van veel verschillende organisaties.
Lizzy heeft Geschiedenis gestudeerd in Nijmegen. Ze heeft onder andere bij het Rijksmuseum gewerkt en was Board Member van Wikimedia Nederland. Ze spreekt regelmatig over haar projecten en het belang van (Linked) Open Data. En ze is dit jaar voor de derde keer uw dagvoorzitter.

Sprekers & lezingen

Martijn Aslander
Stand-up filosoof en tech-tovenaar Martijn Aslander duikt met een flinke dosis humor en hartstocht in de wereld van werk en technologie en de impact ervan op onze samenleving. Als adviseur, auteur en veelgevraagd spreker verbindt Martijn mensen, informatie en ideeën. Het benutten van de collectieve intelligentie van zijn enorme netwerk is daarbij zijn specialiteit. Zijn bevindingen en inzichten deelt hij graag met anderen. Martijn is een ware omnivoor als het om informatie gaat. Een kracht én een valkuil, als je niet goed weet hoe je informatie kunt opslaan en terugvinden. ‘Filter failure’ is wat hem betreft dan ook een van de grote problemen van deze tijd. Martijns streven is dat bedrijven en organisaties de ‘I’ in IT niet langer vergeten.

Lezing: Informatieliquiditeit – informatie hanteren vanuit de hersenwetenschap
Informatie overspoelt ons in grote mate: e-mails, berichten, artikelen, ideeën en taken stapelen zich op, en overzicht houden lijkt onmogelijk. Hoe vind je rust en structuur te midden van deze informatiestorm? Het antwoord is Obsidian, jouw slimme digitale tweede brein. In deze lezing leert Martijn Aslander ons hoe je Obsidian gebruikt om al je waardevolle kennis effectief vast te leggen, te organiseren en moeiteloos terug te vinden. Obsidian onderscheidt zich van andere tools omdat het werkt met simpele tekstbestanden, waardoor je nooit afhankelijk bent van complexe software of dure abonnementen. Je houdt altijd volledige controle over je eigen informatie, direct toegankelijk vanaf elk apparaat. Maar Obsidian biedt meer dan alleen overzicht. De echte kracht zit in het eenvoudig koppelen van notities, waardoor er een rijk netwerk van inzichten en ideeën ontstaat.

In 2025 verscheen Starten met Obsidian: Eindelijk grip op je eigen informatie, het eerste boek van Martijn over dit onderwerp. In 2026 zal een tweede boek verschijnen. In de workshop die Martijn ‘s middags geeft, gaat hij dieper op de mogelijkheden van Obsidian in.

Henk van Ess
Henk van Ess is expert in online research en AI, en helpt wereldwijd journalisten, bedrijven en onderzoekers om feiten van fictie te scheiden. Met zijn trainingen over OSINT, factchecking en digitale opsporing maakt hij lastige vraagstukken praktisch en begrijpelijk. Henk werkte onder andere voor BBC, Bellingcat en Google News Initiative, en deelt zijn kennis als spreker, auteur en docent internationaal.

Lezing: Jij bent het probleem, niet AI
De meeste mensen worstelen met de leugenachtigheid van chatbots. Die verzinnen soms maar wat of vatten iets verkeerd samen. Henk van Ess, die met de Washington Post 200.000 chats onderzocht, komt tot een prikkelende conclusie: jij bent het probleem, niet AI.
AI kent zijn eigen mogelijkheden beter dan jij. Het weet welke vragen het aankan, welke invalshoeken bestaan, welke valkuilen je moet vermijden. Jij niet.
De oplossing is contra-intuïtief: stop met het schrijven van prompts. Laat AI zichzelf instrueren. Je leert de techniek van promptless bevragen. Een verrassende kijk op hoe hallucinaties te voorkomen.

Felienne Hermans
Felienne Hermans is hoogleraar didactiek van de informatica aan de Vrije Universiteit Amsterdam, en leraar informatica op de Open Schoolgemeenschap Bijlmer. Ze studeerde informatica in Eindhoven en promoveerde aan de TU Delft. Aan de VU geef ze de vakken ‘Vakdidactiek Informatica’ en ‘AI in het Onderwijs’, en doet ze onderzoek naar de toegankelijkheid van de digitale wereld in brede zin. Voor het toegankelijk maken van programmeeromgevingen voor een breed publiek, heeft ze de programmeertaal Hedy ontwikkeld.
Felienne schrijft hierover niet alleen in wetenschappelijke papers, maar ook in haar nieuwsbrief over AI Felienne, een vaste column in de Volkskrant, en in andere media. In 2021 won ze de Nederlandse Prijs voor ICT onderzoek.

Lezing: AI is niet intelligent en ook niet onvermijdelijk
Wat zijn de systems of power die in de digitale wereld tot uiting komen? Waarom is die digitale wereld zo ondoordringbaar? Wie spint er garen bij dat programmeren moeilijk en niet inclusief is? En moeten we allemaal wel voortdurend in de digitale wereld aanwezig zijn? Naast deze algemene vragen gaat Felienne ook in op de betekenis van de ontwikkelingen rond AI voor informatieprofessionals. Wat kan de impact van AI zijn op het zoeken, vinden en vindbaar maken van informatie? Hierbij richt Felienne zich op de vraag wat de rollen en doelen van informatie zijn, en hoe moderne AI systemen zich tot die doelen en rollen verhouden.

Martijn Kleppe
Martijn Kleppe is directieteamlid Onderzoeken & Ontdekken en plaatsvervangend directeur bij de KB, nationale bibliotheek van Nederland. Hij werkt graag op het snijvlak van erfgoed, technologie en innovatie om kennis toegankelijk te maken voor iedereen: van nieuwsgierige hobbyist tot wetenschapper. Martijn is gepromoveerd historicus en actief op het vlak van digital humanities, AI, datawetenschap en digitale infrastructuren. Ontwikkelingen uit deze velden deelt hij via zijn wekelijkse Signaleringen op LinkedIn. In zijn vrije tijd brengt hij graag mensen en nieuwsgierigheid samen tijdens programmeerworkshops voor kinderen in het wijkgebouw in zijn buurt of bij Tegenlicht Meetups in de openbare bibliotheek van zijn woonplaats.

Astrid van Wesenbeeck

Astrid van Wesenbeeck adviseert de KB in haar rol van Chief Open Science over Open Science-activiteiten. Ze studeerde Moderne Nederlandse Letterkunde aan de Universiteit Utrecht. Na haar studie werkte zij als open access publishing consultant voor de Universiteit Utrecht (Igitur Publishing & Archiving Services), en was zij anderhalf jaar uitvoerend directeur van SPARC Europe, een Europese advocacy-organisatie voor open access en Open Science. Sinds 2011 zet zij haar open access- en Open Science-expertise in voor de KB en maakt zij zich hard voor een betere toegang tot wetenschappelijke kennis voor mensen buiten de wetenschap.

Lezing: Van bewaren naar begrijpen – hoe de KB experimenteert om wetenschap voor iedereen begrijpelijk te maken
Hoe we zoeken naar informatie verandert continu. Maar veranderen we als informatieprofessionals wel voldoende mee met de manier waarop we onze bronnen en diensten aanbieden? Bestaat de catalogus nog in het tijdperk van kunstmatige intelligentie? En worden oorspronkelijke bronnen nog wel gelezen? Of scannen we in de toekomst vooral de samenvatting? In hun keynote laten Martijn Kleppe en Astrid van Wesenbeeck zien hoe ze bij de KB, nationale bibliotheek van Nederland, uitgebreid onderzoek doen en experimenteren met AI-toepassingen om wetenschappelijke bronnen begrijpelijk te maken voor niet-wetenschappers.
De KB was traditioneel gericht op wetenschappelijke onderzoekers. Maar onderzoek doen is al lang niet meer alleen voorbehouden aan wetenschappers. Dankzij massadigitalisering komen steeds meer historische bronnen open online beschikbaar. En steeds meer wetenschappelijke publicaties worden tegenwoordig in open access gepubliceerd. Dat is mooi nieuws, maar lang niet iedereen die onderzoek wil doen, kan overweg met traditionele zoeksystemen, catalogi en de Engelstalige wetenschappelijke papers. Daarom past de KB de dienstverlening aan om wetenschappelijke kennis voor een steeds groter publiek beschikbaar te maken. Hierbij kijken ze naar bestaande technieken maar Martijn en Astrid zullen ook laten zien dat we als informatieprofessionals moeten experimenteren met publieke taalmodellen.

Hubert Krekels
Hubert Krekels is adviseur Open Science bij Wageningen University & Research (WUR). Na een studie Taal- en Literatuurwetenschap werkte hij o.a. bij Wolters Kluwer aan de ontwikkeling van digitaal uitgeven en productontwikkeling. Hij stapte in 2002 over naar WUR waar hij al snel betrokken raakte bij de ontwikkelingen rond open access. Van 2013 tot 2025 was Hubert directeur van de universiteitsbibliotheek van de WUR. Daarnaast vervulde hij diverse bestuurlijke rollen: voorzitter UKB, voorzitter UKB-werkgroep licenties en Chair OCLC Global Council.

Lezing: Van DARE naar DURF – het verborgen potentieel van institutionele repositories
Het ontwikkelen van open access institutional repositories (IR’s) in Nederland kreeg in 2003 een belangrijke impuls in het project DARE (Dutch Academic Repositories). In eendrachtige samenwerking met SURF werd gewerkt aan gezamenlijke ontwikkeling van IR’s aan alle Nederlandse Universiteiten. Dat resulteerde in 2004 in NARCIS als nationale aggregator. Deze portal werd in 2023 opgeheven en voortgezet als Netherlands Research Portal onder OpenAIRE.
Hoewel al deze ontwikkelingen erop waren gericht om publicaties van Nederlandse onderzoeksinstellingen zoveel mogelijk open access beschikbaar te maken, was het ook al snel gemeengoed dat IR’s en aggregaties daarvan geen rol van betekenis spelen in discovery door wetenschappers en studenten. Een gangbare opvatting is dat inspanningen rond IR’s er voor zorgen dat open access versies van publicaties gevonden worden in generieke discovery tools en daarnaast resulteren in een ‘showcase’ op lokaal of nationaal niveau. Dat beeld wordt grotendeels bevestigd in een studie van OCLC-Research i.s.m. UKB en SHB, waarover werd gerapporteerd in 2024.
Nu wereldwijd al 50% van de nieuwe publicaties open access beschikbaar is, digitale autonomie op Europees niveau een speerpunt is en er flink wordt geïnvesteerd in Open Science en data infrastructuur is het tijd voor nieuwe ambities voor repositories.

Huib Modderkolk
Huib Modderkolk is onderzoeksjournalist bij de Volkskrant. Hij is gespecialiseerd in digitale spionage, privacy en inlichtingendiensten. Voor zijn onthullende werk ontving hij meerdere prijzen, waaronder de Tegel en de Loep. Zijn boeken Het is oorlog maar niemand die het ziet (2020) en Dit wil je echt niet weten (2024) brachten de verborgen digitale strijd onder de aandacht van een groot publiek.

Huib Modderkolk wordt geïnterviewd door Lizzy Jongma

Ellen Mok
Ellen Mok is oprichter van de Digitale Doetank, een missie gedreven adviesbureau gericht op digitale soevereiniteit. Als voormalig medewerker bij de AIVD, gespecialiseerd in cyberdreigingen uit China en Rusland, heeft ze veel kennis van de inzet en het misbruik van technologie in onze samenleving. Ellen opereert op het snijvlak van technologie en politiek, twee belangrijke elementen van digitale soevereiniteit.

Lezing: Digitale soevereiniteit op je to-do lijst
Dat we digitaal onafhankelijker moeten worden, is inmiddels de meeste mensen wel duidelijk. Maar hoe krijgen we dat in vredesnaam voor elkaar? Ellen Mok praat ons eerst hoog-over bij over de geo-politieke veranderingen in de wereld en hoe wij ons als Europa daartoe moeten verhouden en zal daarna veel aandacht besteden aan de dingen die we zelf kunnen doen om in actie te komen; want uiteindelijk zijn we allemaal onderdeel van deze beweging.

Ruben Ros
Ruben Ros is historicus en postdoctoraal onderzoeker aan de Universiteit Utrecht. In 2025 promoveerde hij aan de Universiteit Leiden op een proefschrift over de ontwikkeling van technocratisch denken in de Nederlandse politiek. Als digitaal historicus gebruikt hij grootschalige tekstdata om vragen over het verleden te beantwoorden.

Lezing: De mijn, het web en de boom – historisch zoeken in beweging
Geschiedschrijving begint met zoeken. Historici speuren in archieven naar sporen uit het verleden. Door de grootschalige digitalisering van bronnen is dit zoekproces ingrijpend veranderd: de traditionele archiefboom of -index maakt steeds vaker plaats voor keyword search en Linked Open Data. Met een muisklik verschijnt een overvloed aan bronnen op het beeldscherm.
De gevolgen van deze verschuiving voor historisch onderzoek zijn echter nog onvoldoende doordacht. Hoe verschilt de zoekbalk van de archiefboom? Welke zoektechniek sluit het beste aan bij de geschiedwetenschappelijke praktijk? Of moet die praktijk zelf veranderen nu OCR en AI zoveel mogelijkheden bieden? Deze vragen worden zeer verschillend beantwoord door historici en informatiespecialisten. Er bestaat zelfs een duidelijke mismatch tussen de zoekverwachtingen van historici en de aannames en mogelijkheden van huidige informatiesystemen.
In zijn lezing onderzoekt Ruben hoe historisch zoeken in beweging is geraakt. Hij bespreekt recente ontwikkelingen in zoektechnologie met als doel een brug te slaan tussen historici, informatiespecialisten en de systemen die zij gebruiken.